حقيقت خودش كارى بكند كه بندگانش را از آن نهى كرده ، و از اين راه به آنان ستم روا بدارد ، همچنانكه خودش فرمود : « إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً ، خدا حتى به اندازهء خردلى به بندگانش ظلم نمىكند » « 1 » مورد ديگرى كه توبه در آنجا صحيح نيست ، گناهى است كه انسان آن را در بين مردم سنت و باب كند ، و مردم را از راه حق منحرف سازد . مورد ديگر اين زمانى است كه يقين به مرگ پيدا شود و آثار آخرت هويدا گردد . « 2 » س 448 - علّت قبول نشدن توبه كسانى كه آئينى يا بدعت زشتى را در بين مردم بنيان گذارده‌اند چيست ؟ ج - علّت قبول نشدن توبهء اين گروه اين است كه حقيقت توبه و رجوع به سوى خداى تعالى در امثال اين موارد تحقق نمىيابد ، براى اينكه گنه‌كار پديده‌اى را ايجاد كرده كه عمرى دراز دارد ، قهرا آثار آن نيز با بقاى آن باقى خواهد ماند ، و ديگر نمىتوان آن آثار را از بين برد ، مانند گناهانى كه فقط بين خود و خداى خود بود ، زائل كند . « 3 » س 449 - آيا توبهء استثنايى براى بخشوده شدن گناهان مربوط به « حقوق الناس » وجود دارد ؟ ج - بله ، يك مورد استثناء دارد ، و آن توبه از شرك است [ اسلام آوردن ] كه نه تنها گناهان مربوط به حقوق اللّه را محو مىكند ، بلكه گناهان مربوط به حقوق الناس را هم از بين مىبرد ، و خلاصه اثر تمامى بديها و گناهان مربوط

--> ( 1 ) . سورهء يونس ، آيهء 44 . ( 2 ) . الميزان ؛ ج 4 ، ص 395 . ( 3 ) . الميزان ( 20 جلدى ) ؛ ج 4 ، ص 396 - 398 + الميزان ( 40 جلدى ) ؛ ج 8 ، ص 70 - 72 .